🧾 Wstęp
Jednym z najczęstszych pytań, jakie zadają inwestorzy w sezonie podatkowym, jest: "Kupiłem akcje Apple trzy razy po różnych cenach. Teraz sprzedałem połowę. Którą cenę mam przyjąć do podatku?"
Wiele osób instynktownie próbuje obliczyć średnią cenę zakupu.
Zatrzymaj się. 🛑
W Polsce, w przypadku standardowych inwestycji w akcje i ETF-y, prawo podatkowe ściśle przestrzega zasady FIFO (First-In, First-Out), czyli "Pierwsze Weszło, Pierwsze Wyszło". Użycie zwykłej średniej może prowadzić do błędnego zeznania i problemów z Urzędem Skarbowym.
Ten poradnik wyjaśnia dokładnie, jak działa FIFO i jak poprawnie obliczyć koszty do PIT-38.
💡 FIFO a Średnia Cena: Jaka to różnica?
- Średnia Cena (Weighted Average): Sumujesz wszystkie koszty i dzielisz przez liczbę jednostek. (Popularne w krypto lub niektórych funduszach TFI, ale NIE jest standardem dla akcji/ETF w PIT-38).
- FIFO (First-In, First-Out): Jednostki, które kupiłeś jako pierwsze, są tymi, które sprzedajesz jako pierwsze.
Dlaczego to ma znaczenie? Jeśli Twoje starsze akcje były tańsze (kupione lata temu), sprzedaż ich teraz (zgodnie z FIFO) oznacza większy zysk i wyższy podatek dzisiaj. Jeśli użyłbyś ceny średniej, mógłbyś sztucznie zaniżyć podatek, co jest niezgodne z prawem.
🧮 Przykład z życia: Pułapka FIFO
Spójrzmy na przykład, aby zobaczyć, jak FIFO zmienia matematykę w porównaniu do "Średniej".
Historia Zakupów:
- Sty 2023: Kupno 10 szt. po $100
- Cze 2023: Kupno 10 szt. po $150
- Sty 2024: Kupno 10 szt. po $200
Razem: 30 sztuk. Łączny koszt: $1 000 + $1 500 + $2 000 = $4 500.
Sprzedaż
W sierpniu 2024 sprzedajesz 15 sztuk po $250 każda.
❌ Błędny sposób (Cena Średnia)
- Średni koszt = $4 500 / 30 = $150 za sztukę.
- Koszt dla 15 szt. = 15 * $150 = $2 250.
- Zysk = $3 750 (Sprzedaż) - $2 250 (Koszt) = $1 500 Zysku.
✅ Poprawny sposób (FIFO)
Zgodnie z FIFO, sprzedajesz najstarsze jednostki w pierwszej kolejności.
- Sprzedałeś 15 sztuk.
- Warstwa 1: Bierzesz wszystkie 10 szt. ze stycznia 2023 (po $100). Koszt = $1 000.
- Warstwa 2: Bierzesz pozostałe 5 szt. z czerwca 2023 (po $150). Koszt = $750.
- Łączny koszt FIFO = $1 000 + $750 = $1 750.
Prawdziwy zysk do opodatkowania: $$ 3 750 \text{ (Sprzedaż)} - 1 750 \text{ (Koszt FIFO)} = \mathbf{2 000 \text{ Zysku}} $$
Wynik: FIFO pokazuje $2 000 zysku, podczas gdy metoda "Średniej" pokazała tylko $1 500. Użycie średniej oznaczałoby niedopłatę podatku od $500 zysku!
💱 Warstwa Walutowa: Kursy NBP
Aby dodać pikanterii, musisz przeliczyć każdą warstwę na PLN, używając jej specyficznego historycznego kursu wymiany.
Używając przykładu FIFO powyżej:
- Koszt Warstwy 1: 10 szt. po $100 = $1 000.
- Użyj kursu NBP z dnia przed zakupem w Sty 2023.
- Koszt Warstwy 2: 5 szt. po $150 = $750.
- Użyj kursu NBP z dnia przed zakupem w Cze 2023.
Nie możesz po prostu zsumować dolarów i zastosować jednego "średniego" kursu. Musisz obliczyć koszt w PLN dla każdego "koszyka" akcji osobno, a następnie zsumować wartości w PLN.
📄 Podsumowanie dla PIT-38
Wypełniając PIT-38:
- Pole 22 (Przychód): Całkowita wartość sprzedaży w PLN (kurs z dnia przed sprzedażą).
- Pole 23 (Koszty): Suma kosztów w PLN konkretnych sprzedanych akcji (obliczona metodą FIFO).
⚠️ Wskazówki dla Inwestorów
- Excel to Król: Stwórz arkusz śledzący każdą "partię" zakupu (Data, Ilość, Cena, Kurs NBP). Kiedy sprzedajesz, "wykreślaj" najstarsze partie wiersz po wierszu.
- Nie polegaj na raportach brokera: Wielu zagranicznych brokerów używa "Średniego Kosztu" w domyślnych raportach, ponieważ jest to prostsze lub standardowe w ich kraju. Nie kopiuj tych liczb bezmyślnie.
- Prowizje: Pamiętaj, aby doliczyć prowizję za każdą konkretną partię do jej kosztu uzyskania przychodu.
Opanowanie FIFO sprawi, że Twój PIT-38 będzie kuloodporny i unikniesz niemiłych niespodzianek, jeśli Urząd Skarbowy poprosi o Twoje wyliczenia.